Szanowni Państwo w ramach realizowanego projektu i uruchomienia tej strony internetowej poświęconej rogatej czapce, chcemy zebrać jak najwięcej informacji o rogatywce nie tylko w historii Polski ale również w poszczególnych służbach i formacjach wojskowych i cywilnych. Poniżej przedstawiamy skrócony rys historyczny oparty głównie na źródłach internetowych oraz jedynej publikacji poświęconej „rogatej” z 1985 roku pt. „Dzieje Polskiej Rogatywki” autorstwa nieżyjącego już Henryka Wieleckiego. Ciągle jest jednak wiele białych plam w historii tego nakrycia głowy i z Państwa pomocą pragniemy te historyczne „wyrwy” uzupełnić. Prosimy o nadsyłanie do nas wszelkich informacji, kopii zdjęć, rysunków, itp. dotyczących czapki rogatywki. Wszystkie informacje nasz zespół będzie umieszczał na stronie projektu, tak aby były dostępne dla wszystkich zainteresowanych. Na pewno szukamy informacji dot. rogatywki harcerskiej, strażackiej, czapek akademickich, PKP i wszelkich innych o których być może jeszcze nie wiemy. Liczymy na Państwa pomoc i zaangażowanie.
Zespół projektu „Rogatywka”

Czapka rogatywka – rys historyczny

Rogatywka – rodzaj nakrycia głowy z kwadratowym denkiem, spotykany dawniej u ludów Azji, południowo-wschodniej Europy oraz Lapończyków, od XVIII wieku charakterystyczna polska czapka narodowa.

W XVIII wieku była to forma czapki z futrzanym otokiem i sukiennym wierzchem różnych kształtów, między innymi kwadratowym, przybyła do Polski z Azji i w początkach XVIII wieku weszła do ówczesnej mody, zastępując czapkę futrzaną przeciętą z przodu i tyłu. Czapki z kwadratowym denkiem noszone były od co najmniej XIV w. m.in. w Turkiestanie i Turcji. Wczesne formy czapek z kwadratowym denkiem pojawiały się w polskiej lekkiej jeździe w XVIII w. właśnie za pośrednictwem chorągwi tatarskich.

Miękka rogatywka rozpowszechniła się w Polsce jako nakrycie głowy patriotycznego ruchu konfederatów barskich w 1768, stąd nazywana była konfederatką (29 lutego 1768 roku zawiązanie konfederacji w Barze a 4 marca 1768 roku utworzenie ramienia zbrojnego konfederacji). Była to sukienna czapka męska, bez daszka, o główce z kwadratowym denkiem, koloru zwykle karmazynowego, obszyta barankiem, czarnym lub siwym. Przy lewym boku przypinano kokardę, rozetę lub krzyż kawalerski i pióra lub kitę. Rogatywka, znana alternatywnie jako krakuska lub ułanka, została następnie zaadaptowana jako nakrycie głowy w regularnej Kawalerii Narodowej.

W latach 80.-90. XVIII wieku ukształtowała się jako wysoka usztywniona czapka rogata z daszkiem, stanowiąca nakrycie głowy ułanów, przy czym baranka zastępowano sukiennym otokiem. Istniały też inne jej odmiany. Utożsamiana z polskim nakryciem głowy i nazywana nawet czapką polską, używana była już szerzej przez różne formacje podczas powstania kościuszkowskiego, także piechotę, milicje i kosynierów. W tym okresie rogatywkę nosili tak znamienici Polacy jak: gen. K. Puławski i T. Kościuszko, bohater chłopski B. Głowacki. W sformowanych następnie Legionach Polskich we Włoszech wprowadzono jako standardowe nakrycie głowy wszystkich formacji wysoką usztywnioną rogatywkę z daszkiem.

W XIX wieku Wysoka rogatywka z daszkiem, zbliżona do czapek z końca XVIII wieku, używana była następnie w części formacji jazdy i piechoty Księstwa Warszawskiego i innych wojsk polskich epoki napoleońskiej, m.in. przez Szwoleżerów Gwardii. Według przepisów z 1810, rogatywki ułanów i piechoty (fizylierów i woltyżerów) były wykonane z czarnego filcu i płótna ze skórzanym daszkiem, miały wysokość 9 cali (22,5 cm) i szerokość boków 10 cali (25 cm), zdobione były okuciami, kitami, kokardami i kordonami.

Po 1815 rogatywki w dalszym ciągu używane były jedynie przez ułanów Królestwa Polskiego. Szerzej były używane przez różne formacje podczas powstania listopadowego 1830-1831, m.in. przez Gwardię Narodową. Rogatywki o różnych formach, postrzegane jako symbol narodowy, pojawiały się podczas kolejnych polskich zrywów przeciw zaborcom, m.in. powstania krakowskiego 1846 i Wiosny Ludów 1848, w tym Legionu Polskiego na Węgrzech 1848-1849 i Legionu Polskiego we Włoszech 1848. Były one często jedynym narodowym elementem umundurowania. Rogatywki dla piechoty i jazdy przewidywały wytyczne Rządu Narodowego podczas powstania styczniowego 1863, jednak mogły być one realizowane w niewielkim stopniu z powodu improwizowanego charakteru działań.

Podczas I Wojny Światowej Rogatywka, jako sukienna czapka męska, była używana przez niektóre polskie formacje zbrojne. Były to: II Brygada Legionów Polskich, „błękitna” Armia gen. Hallera, Wojska Wielkopolskie. Współczesna rogatywka to galowa polska czapka (wojskowa, strażacka, PKP) o czterech rogach, usztywniona (od roku 1935), z daszkiem i kwadratowym denkiem, używana od 1918 do 1950 i ponownie od 1990. Jest noszona wyłącznie do munduru galowego (z wyjątkiem PKP).

Po odzyskaniu niepodległości Komisja Ubiorcza Ministerstwa Spraw Wojskowych zdecydowała 21 września 1919 wprowadzić rogatywkę jako standardowe nakrycie głowy o typie polskim dla wszystkich rodzajów wojsk i stopni (przeciwko czapce okrągłej i forsowanej przez oficerów legionowych maciejówce). Czapki okrągłe pozostawiono jedynie dla trzech pułków szwoleżerów i Korpusu Ochrony Pogranicza, poza tym odrębne umundurowanie miała Marynarka Wojenna. Wprowadzono wówczas niską nieusztywnianą rogatywkę wzór 1919, z sukna w kolorze ochronnym (khaki), z daszkiem z brązowej skóry okutym blachą, bez barwnego otoku i wypustek. Uzupełniająco noszono furażerkę.

Podczas reformy mundurowej w 1935 dotychczasową rogatywkę zastąpiła czapka garnizonowa o nowym kroju, o usztywnionym kwadratowym denku, przechylonym na prawą stronę. Wzór rogatywki usztywnionej noszony był do wszystkich odmian munduru garnizonowego. Wykonana z szewiotu dla podoficerów i szeregowców, z tkanin czesankowych (diagonal, krepa, kamgarn) dla starszych podoficerów i oficerów. Rogatywki oficerów, chorążych i podchorążych zawodowych miały daszki okute ciemno oksydowaną blachą. Rogatywki oficerów były obszywane galonem srebrnym, chorążych taśmą bawełnianą karmazynową. Otoki rogatywek były barwne – barwa odpowiadała rodzajowi broni lub służby. W dywizjonach górskich noszono rogatywkę z orlim piórem, a w 11 Karpackiej Dywizji Piechoty rogatywkę z pęczkiem piór cietrzewich.

W 1937 czapkę garnizonową uzupełniła miękka, nieusztywniona rogatywka polowa dla wojska. Wg regulaminu z 1937 r. rogatywka wykonana była z sukna mundurowego dla szeregowców, a z kamgarnu dla oficerów. Daszek był usztywniony, z tego samego materiału, co czapka. Otok był składany, można było go opuszczać chroniąc uszy i kark. Godło na rogatywce haftowano w tym czasie szarą nicią na owalnej podkładce sukiennej. Czapki polowe w okresie II wojny światowej używane były w różnych oddziałach partyzanckich.

W tworzonym w ZSRR od 1943 Ludowym Wojsku Polskim wprowadzono miękką czapkę polową wzorowaną na przedwojennej. Po wyzwoleniu obszaru Polski ponownie używane były przedwojenne rogatywki garnizonowe. Rogatywki noszone były jednak jedynie do ok. 1950, kiedy zastąpiły je całkowicie czapki okrągłe.
W 1961 przywrócono w Wojsku Polskim lekkie nieusztywnione rogatywki polowe, z tkaniny bawełnianej we wzorze maskującym moro. Używane też były w oddziałach MO oraz Straży Pożarnej.

W 1982 w Kompanii Reprezentacyjnej WP przywrócono usztywniane rogatywki garnizonowe, wzorowane na wzorze z 1935 roku.

W 1990 przywrócono w Wojsku Polskim tradycyjne nakrycie głowy w postaci usztywnionej rogatywki garnizonowej.

Oficerowie i generałowie noszą usztywnione rogatywki z krzyżującym się srebrnym galonem na denku. Chorążowie i młodsi oficerowie na rogatywce powyżej otoku mają obszycie z jednego srebrnego galonu, oficerowie starsi z dwóch galonów, a generałowie mają na otoku obszycie w formie wężyka generalskiego. Na daszku oficerów młodszych znajduje się jeden srebrny galon, a na daszku oficerów starszych i generałów dwa galony.

W 1996 roku uśmiercono rogatywkę jako miękką czapkę polową Wojska Polskiego. Noszenie miękkiej czapki rogatywki do munduru polowego zakończył Zarząd Materiałowy MON w instrukcji "Przepisy Ubiorcze Żołnierzy SZ RP" sygn. Mund.80/96. Był to efekt wprowadzenia w 1993 roku munduru wz.93 gdzie rogatywka została zastąpiona beretem. Należy podkreślić, że ta wersja miękkiej rogatywki posiadała mały (radziecki) daszek oraz sztywniki w rzedniej części co czyniło z niej nie wygodną i nie praktyczną czapkę raczej nie lubianą przez żołnierzy. W latach ’80 ani na początku lat ’90 (kiedy wprowadzano umundurowanie polowe wz. 89 tzw. puma) nie unowocześniono rogatywki ani nie wrócono do wygodniejszego modelu przedwojennego. Jednak ze względu na postawanie w magazynach wielu jednostek starych mundurów rogatywkę używano do czasu zużycia wcześniejszych wzorów mundurów co trwało w praktyce do 1996 roku.

berety w Wojskach Lądowych wprowadzała Służba Mundurowa a po reorganizacji MON - Zarząd Materiałowy/ wprowadzając zmiany w przepisach ubiorczych. Zmiany dokonywano stopniowo. Najwcześniej wprowadzono należność beretu czerwonego dla żołnierzy 6 DDes i jednostek rozpoznania. Następnie wprowadzono beret niebieski dla 7 DDes zwanej "Dywizją Obrony Wybrzeża". Kolejno wprowadzono czarny beret dla czołgistów - do ubioru specjalnego. W pozostałych jednostkach WLąd. wprowadzono beret zielony wraz z mundurem polowym wz.93.

W harcerstwie rogatywka to nieusztywniona czapka w kolorze munduru z lilijką. Występuje wyłącznie w Polsce, w całym światowym Scoutingu noszone są kapelusze lub berety.

Analogiczna do czapki wojskowej usztywniona rogatywka noszona jest do mundurów kolejarzy, strażaków PSP i OSP oraz kompanii reprezentacyjnej Straży Miejskiej i Gminnej. Wykorzystywane również przez kombatantów i osoby reprezentujące te środowisko np. członków pocztów sztandarowych (jeśli nie są harcerzami ).

Rogatywka od początku swojej obecności na terenach RP aż do 1943 roku była czapką męską z nielicznymi wyjątkami jak np. Emilia Plater podczas powstania listopadowego. Dopiero kobiece formacje w LWP (1 Samodzielny Batalion Kobiecy im. Emilii Plater - pododdział piechoty Wojska Polskiego) zmieniły tą sytuację i rogatywka jako miękka czapka polowa zagościła na głowach Polek. Po wojnie z powrotem czapka ta stała się domeną panów. Chcą przywrócić rogatywkę jako czapkę polową we współczesnej armii w której służą kobiety na równi z mężczyznami trzeba by nowa czapka była uniwersalna.

W użytku cywilnym czapka rogatywka najbardziej rozpowszechniła się pod koniec XVIII i na początku XIX wieku w Małopolsce gdzie chłopi i mieszczanie przejęli rogatywkę w postaci miękkiej czapki do codziennego użytku. Popularność tego nakrycia głowy w tym regionie stała się tak duża, że nawet obecnie nazywa się ją czasami „krakuską”. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rogatywka była noszona przez polskich działaczy w regionach walczących o przyłączenie do II RP – jak Małopolska, Kaszuby, zagłębie Dąbrowskie. Najbardziej znany jest Antoni Abraham walczący o przyłączenie kaszub do Polski i dostęp odrodzonego kraju do morza bałtyckiego. Kolejnym okresem codziennego użytkowania miękkiej rogatywki przez cywili był okres po 1945 roku, kiedy to czapka ta razem z żołnierzami LWP przeszła do cywila (głównie w regionach wiejskich oraz na ziemiach odzyskanych). Od tamtego czasu rogatywka praktycznie nie występuje w cywilnym użytku. Powstała nie zagospodarowane przestrzeń w zakresie cywilnej codziennej czapki. Wzór polowej rogatywki okresu PRL nie był ani wygodni ani atrakcyjny dla cywilów w związku z czym nie przenikał on poza koszary.

W tą swego rodzaju próżnię po roku 1989 weszły za to wzory czapek głównie amerykańskich. Miało to związek z ekspansją kultury masowej zza oceanu. I tak dziś czapka z daszkiem dla przeciętnego młodego człowieka to baseball-ówka lub patrolówka US Army ewentualnie czapka US Marine Corps. Rozwój gryp para militarnych w Polsce w ostatnich latach przyczynił się również do asymilowania czapek wojska Niemieckiego pochodzących z demobilu lub szytych na potrzeby rekonstrukcji historycznych. Nawet krajowe firmy szyjące odzież wzorowaną na wojskową oferują zagraniczne wzory czapek w polskim kamuflażu pustynnym i leśnym. Do dziś w zakresie rogatywki z dużym wysiłkiem można nabyć przez Internet wyłącznie rogatywki –czapki polowe z okresu PRL lub rekonstruowane czapki wz. 1937. Żadna krajowa firma nie pokusiła się jak dotąd o opracowanie i oferowanie nowej miękkiej rogatywki we współczesnym kamuflażu i obecnie stosowanych tkanin jak np. bawełna rip-stop.
W roku 2008 firma Miwo Military Lubliniec przez krótki czas proponowała w sprzedaży własną wersję polowej rogatywki. Podczas targów MSPO w roku 2009 Wojskowy Ośrodek Badawczo-Wdrożeniowy Służby Mundurowej w Łodzi również zaprezentował koncepcyjną rogatywkę polową podczas prezentacji wzorów nowego umundurowania. Podczas tych samych targów Stowarzyszenie Studiów i Analiz Bezpieczeństwa z Gdyni wręczyło uczestnikom debaty poświęconej Polskiemu Przemysłowi Obronnemu studyjną wersję rogatywki polowej jako „demo” projektu poświęconego powrotowi tej czapki do codziennego użytku.